SERIA „EGIPT MÓWI O SOBIE”:
4. CAFÉ RICHE. OKO NA EGIPT
Majsun Sakr
Opowieść o kawiarni Riche, będąca osią tej książki, wpisuje się w historię architektonicznej modernizacji śródmieścia Kairu – przestrzeni przenikniętej duchem intelektualnym, artystycznym i muzycznym. Od początku XX wieku kawiarnia była jednym ze strażników nowoczesności: miejscem narodzin idei, dialogu, elegancji i gorących polemik, w którym ścierały się różne ideologie, koncepcje filozoficzne oraz wizje artystyczne i literackie.
Majsun Sakr z lekkością i literacką swadą prowadzi czytelnika przez historię Kairu, jego charakterystycznych miejsc, architektury i twórców – zarówno egipskich, jak i zagranicznych architektów, którzy odcisnęli na nim swoje piętno. Równocześnie ukazuje bogate życie intelektualne, społeczne i polityczne Riche oraz rolę, jaką odegrała na wszystkich tych płaszczyznach.
Najważniejsze jednak pozostaje uchwycenie tego, co kryje się za murami: ludzi, ich wzajemnych relacji, konfliktów, ról społecznych oraz więzi z miejscem, które kształtowały się na przestrzeni czasu. Autorka z dużym wyczuciem i w porywającej narracji przywraca
pamięć o Riche oraz ożywia jej nieustannie zmieniające się światy.
Autorzy posłowi: Nabil Abd al-Fattah, Taha Zijada, Subhi Musa, Gamal al-Kassas
Z języka arabskiego przełożyła: Agnieszka Piotrowska
Redakcja i korekta: Jerzy Cierniak
Projekt okładki, redakcja techniczna i skład: Halina Piotrowska
O AUTORCE
Majsun Sakr – poetka, pisarka i artystka wizualna, urodzona w 1958 roku w Szardży w Zjednoczonych Emiratach Arabskich. Od lat dzieli swoje życie między Kair a ojczyznę. Ukończyła politologię na Wydziale Ekonomii i Nauk Politycznych Uniwersytetu Kairskiego. Jest autorką kilku zbiorów poezji w klasycznym języku arabskim i dialekcie egipskim, a także powieści Rihana (2003)i Fi fammi lulu’a [W moich ustach jest perła, Dar al-Misrijja al-Lubnanijja] (2016). Za twórczość poetycką otrzymała w 2014 roku Międzynarodową Nagrodę Poetycką im. Kawafisa, a jej druga powieść znalazła się w półfinale Nagrody Literackiej Szajcha Zajida, którą otrzymała w 2022 roku za Café Riche. Oko na Egipt.
Jako malarka miała kilka wystaw indywidualnych, zrealizowała również eksperymentalny film Chajt wara chajt [Nić za nicią], za który otrzymała Nagrodę Jury Festiwalu Kina Emirackiego za propagowanie tolerancji religijnej i wkład w umacnianie dialogu międzywyznaniowego oraz w kategorii „film emiracki” (Instytut Kultury, Abu Zabi). Ponadto opracowała czterotomową edycję dzieł zebranych swojego ojca, szajcha Sakra Ibn Sultan al-Kasimiego, uznawanego za jednego z najważniejszych poetów klasycznej arabszczyzny w ZEA i jednego z czołowych autorów swojego pokolenia w regionie, obejmującą zarówno jego twórczość w klasycznym języku arabskim, jak i poezję nabatyjską w dialektach lokalnych wybrzeży Zatoki Perskiej.
Jej doświadczenie zawodowe obejmuje pracę w Instytucie Kultury w Abu Zabi, gdzie utworzyła dział wydawniczy i zainicjowała Festiwal dla Dzieci. Pełniła również funkcję dyrektorki Departamentu Kultury w Ministerstwie Informacji i Kultury ZEA i była członkinią Najwyższej Komisji działającej przy Arabskiej Organizacji Kultury i Przekładu, powołanej podczas spotkania ministrów kultury państw arabskich. Reprezentowała swoją ojczyznę jako dyrektorka do spraw kultury podczas wielu międzynarodowych wydarzeń.
DATA PREMIERY grudzień 2026
ISBN 978-83-958832-4-8
ROZMIAR 172 x 244 mm
LICZBA STRON 635
TYTUŁ ORYGINAŁU Makha Risz. Ajn ala Misr
WYDAWCA Biblioteka Polsko-Arabska
Cena książki – zł.
Miejsca mają duszę: oddychają, emanują charyzmą i wzbudzają w nas nostalgię.
Z założenia taki lokal powinien być neutralny i niezaangażowany. Skoro tak, to dlaczego w murach Riche narodził się pomysł salonów kulturalnych, a wcześniej artystycznych? Skąd tylu intelektualistów gromadzących się wokół niej? Dlaczego właśnie tutaj odbywały się słynne sesje Nagiba Mahfuza?
Wyłaniają się z niej dwa miasta: jedno dawne, historyczne, zatłoczone i pewnie stojące w swoim miejscu, drugie – nowe i nowoczesne, nienaśladujące przeszłości ani rzeczywistości, lecz szybko zmierzające ku temu, co współczesne, innowacyjne, inne. To Kair zróżnicowany w swojej formie, życiu codziennym, architekturze i stylu życia, z jego szerokimi ulicami, wielopiętrowymi budynkami o innej estetyce i detalach, nowoczesnymi kawiarniami i sklepami kierującymi swoją ofertę do odmiennego typu klientów, co z kolei miało wpływ na codzienne obyczaje i relacje międzyludzkie.
Te zdjęcia może nie mają nic wspólnego z samym miejscem, bardziej z osobami, które w nim bywały, których serce biło dla niego. To właśnie tych ludzi widzimy na wiszących na ścianach portretach: aktorów, intelektualistów, pisarzy, poetów i krytyków. Ich rysy zlały się z przestrzenią, ich oddechy wchłonęły jej zapach i ducha. Gdyby tu przyszli, poczuliby, że mogą zobaczyć siebie we wszystkim, co ich otacza.
Często to konkretna osoba nadaje miejscu legendarny wymiar – i tak też było w przypadku kawiarni Riche. Jej historia zaczyna się od pałacu księcia Muhammada Ali Taufika – przez lata w tle zmieniali się jego właściciele i przechodził on różne koleje losu, aż został przekształcony w kawiarnię, która stała się areną rozgrywek kulturalnych i politycznych – zarówno tych kontestujących obowiązujący porządek, jak i tych, które go odzwierciedlały.
Oto właśnie on – Grek, wcześniejszy dyrektor kawiarni i teatru Alhambra w Al-Azbakijji, założyciel kawiarni Riche, człowiek zakochany w sztuce i marzący o stworzeniu miejsca wyjątkowego. Gdy w maju 1916 roku nabył licencję na kawiarnię od Henry’ego Ressigné, wprowadził w niej pewne zmiany. Powiększył lokal, wyremontował go, a następnie go wynajął, po czym wykupił działkę przed Riche, dzięki czemu sięgała ona od jej obecnego miejsca do Placu Sulajmana Paszy, gdzie znajdował się teatr. (…) W ten sposób zrealizował wszystkie swoje artystyczne ambicje – po czym wszystko to porzucił.
Środmieście Kairu obejmuje blisko czterysta dwadzieścia budynkow, ktore są historycznymi i estetycznymi symbolami miasta – nie tylko pod względem architektury, detalu czy reprezentowanych przez nie szkoł artystycznych, lecz także z uwagi na pamięć i historię, jakie im towarzyszą i które współtworzyły rozwoj miasta. Patrzą na ciebie, gdy zgłębiasz przeszłość i topografię tego miejsca, a otaczające cię ze wszystkich stron fasady odsłaniają historie ich budowniczych i dawnych mieszkańcow.
Immobilia – wspólne dzieło Rossiego i Edreia, położona na skrzyżowaniu ulic Szarifa i Kasr an-Nil, jest wyjątkowym przykładem nowoczesnej architektury Kairu. Kamień węgielny pod tę inwestycję położył biznesmen Ahmad Abbud Pasza 10 czerwca 1937 roku, a prace budowlane według projektu Edreia i Rossiego trwały od lutego 1938 do stycznia 1940 roku.
Przez cały okres pracy wykładowcy Hasan Fathi nie uczył architektury wsi z uwagi na ówczesną popularność klasycyzmu, który dominował do 1946 roku. W 1935 roku poślubił Azizę Hasanajn, siostrę egipskiego podrożnika i odkrywcy Ahmada Hasanajna Paszy. Czternaście lat poźniej otrzymał zlecenie zaprojektowania wsi Al-Kurna w Luksorze. Historię tę zrelacjonował pisarz Fathi Ghanim w swojej słynnej powieści Al-Dżabal [Góra], na motywach której powstały film i serial telewizyjny.
Rankiem 15 grudnia 1919 roku Arjan Jusuf Sad siedział w ogrodzie kawiarni Riche, z widokiem na ówczesny Plac Sulajmana Paszy. Gdy samochód premiera jechał ulicą Kasr an-Nil w kierunku siedziby Rady Ministrów, młodzieniec opuścił kawiarnię i podszedł do pojazdu, w którym znajdował się Jusuf Wahba Pasza, rzucając w niego dwiema bombami. Ładunki eksplodowały, jednak szef rządu nie odniósł obrażeń. […] Niejaki „mister Lucas”, biegły chemik sądowy i jeden ze świadków w sprawie, zeznał z kolei, że obie bomby należały do najsilniejszych ładunków wybuchowych – silniejszych nawet niż proch strzelniczy czy dynamit. Każda z nich mogłaby zabić człowieka, gdyby trafiła bezpośrednio w niego.
O Dinszawaju, niech pokój będzie nad twoimi wzgórzami,
czasy spokoju i beztroski opuściły twoje ziemie.
Ofiary twego sądu rozsiane są po kraju,
nie sposób już ich połączyć.
Minęły miesiące, odkąd leżą w grobach,
a lata, odkąd są w kajdanach.
Jak mają się wdowy po utracie mężów?
W jakim stanie pozostały sieroty?
To właśnie biznesmen rodem ze Szwajcarii sprowadził do Egiptu lody. Ich produkcję rozpoczął w 1930 roku, a rozprowadzał je na trójkołowych rowerach z małymi lodówkami, krążących po dzielnicach Kairu, dzięki czemu mieszkańcy stolicy mogli poznać tę nowinkę. Jako pierwszy zaproponował klientom również nowe rodzaje czekolady, zagęszczonych soków, dżemow, serów, mrożonych kulek z mleka, czekolady i sokow owocowych. Zrewolucjonizował rynek słodyczy za sprawą takich produktów jak creme chantilly (bita śmietana), marron glace (kandyzowane kasztany), gelato (włoskie lody), mille-feuille (ciasto francuskie z kremem), eclair, boulle de chocolat (czekoladowe praliny) i tak dalej.
W Egipcie przebywało wielu politycznych wygnańców – przywodców rewolucji – którzy regularnie odwiedzali kawiarnię. Wśród nich byli między innymi Abd Allah Nadżib, sekretarz Związku Zawodowego Pracownikow Adenu i jeden z inicjatorów powstania w Jemenie Południowym, oraz wspomniani Abd al-Fattah Isma’il i Saddam Husajn. Higab opisał ich jako ludzi, którzy przeprowadzali rewolucje, przewodzili narodom i przynosili im albo chwałę, albo katastrofę – a zaczynali właśnie tam, w Kairze.
Gdy w 1954 roku Naser postanowił pozbyć się symboli okresu monarchii, zdecydowano również o usunięciu Pomnika Sulajmana Paszy al-Faransawiego, co nastąpiło siedem lat później. Doktor Samir Rafaat uważa ten krok za przejaw wymazywania tożsamości i zapominania o przeszłości: „Przenosząc Pomnik Sulajmana Paszy w celu uhonorowania Talata Harba, nie tylko zlikwidowaliśmy opresyjny znak kulturowy, ale zatarliśmy także fragment historii jednej z najstarszych stolic kontynentu”
Z kolei doktor Imad Abu Ghazi uważa, że imperium osmańskie odegrało bezpośrednią rolę w realizacji kolonialnych celów europejskich państw, wykorzystując je do uderzenia w projekt Muhammada Alego. Następnie Egipcjan zdradził sułtan Abdulhamid II, który wykorzystał nasilające się naciski na niego ze strony europejskich państw, wspierając ich ingerencję w sprawy wewnętrzne państwa: wydał firman o odsunięciu Isma’ila od władzy i mianował jego syna Taufika władcą Egiptu. W ten sposob kraj wkroczył w erę podporządkowania kolonizatorom, przy współudziale imperium osmańskiego.
Muhammad Ali był już wcześniej zdruzgotany z powodu śmierci innego swojego syna, Ahmada Tusuna, która nastąpiła po jego powrocie z pierwszej kampanii na Półwyspie Arabskim. Wielu jego synów i wnuków, którzy sprawowali władzę, zginęło w tragicznych okolicznościach: Tusun zmarł na dżumę, a Abbas I Pasza został zamordowany w swoim pałacu w Banhi. Wśrod jego potomków był także Abbas Hilmi II, syn Taufika, ktorego usiłowano zabić w Stambule i który dokonał żywota w Genewie w 1944 roku, książę Ahmad Rifat, ofiara wypadku kolejowego, i chedyw Sa’id, zmarły na raka. Wielu z nich zostało również odsuniętych od władzy, począwszy od samego Muhammada Alego, przez chedywa Isma’ila, chedywa Taufika, chedywa Abbasa Hilmiego II, aż po krola Faruka.
W 1835 roku Muhammad Ali wydał dekret, na mocy którego powstały Urząd ds. Zabytków i Muzeum Egipskie, powierzając zarząd nad nimi Jusufowi Daja Efendiemu, przy nadzorze szajcha Rifa at-Tahtawiego. 15 sierpnia tego samego roku władca opublikował rozporządzenie zabraniające przemytu egipskich zabytkow i handlu nimi, nakazując ich konserwację i ochronę. W 1848 roku minister oświaty Linan Bej opracował na zlecenie Muhammada Alego szczegołowy raport o terenach archeologicznych, zarządzając, by najcenniejsze artefakty wysłano do Muzeum Egipskiego.
Ali Pasza Mubarak w swojej książce Al-Chitat at-Taufikijja al-dżadida… [Nowa topografia Kairu epoki Taufika…] szacował, że w 1880 roku w samym Kairze istniało ponad 1027 kawiarni. Dwieście trzydzieści dwie spośród nich znajdowały się w dzielnicy Al-Azbakijja, a sto sześdziesiąt – w Bulaku i Abdinie. Współczesne statystyki wskazują, że liczba zarejestrowanych, to jest posiadających zezwolenie na działalność, lokali przekracza 17 tysięcy.
Poza kawiarniami zachodnimi i lokalnymi do niedawna istniały również knajpki przeznaczone dla konkretnych grup zawodowych lub społecznych, takich jak rzemieślnicy, fachowcy czy emeryci. Funkcjonowały na przykład lokale dla robotników budowlanych, tapicerów, rzeźników, pracowników różnych branż rzemieślniczych czy osób niesłyszących. Jednak wiele z nich już zniknęło, przetrwała tylko kawiarnia Bara dla statystów filmowych.
W piwnicy natknęliśmy się na wiele porzuconych przedmiotów, w tym skamieniałą bryłę pokrytą w wyniku upływu czasu warstwami gliny. Po dokładnych oględzinach okazało się, że była to ręczna maszyna drukarska marki Renault z 1898 roku. […]. Podczas prac natrafiliśmy na niewielki korytarz prowadzący do tajnego pomieszczenia w piwnicy. Wiodły do niego obrotowe drzwiczki wewnątrz kawiarni, o których istnieniu nikt nie wiedział, gdyż były ukryte za półkami. To sugeruje, że członkowie Rady Rewolucyjnej wychodzili nimi podczas nalotów policji.
Teatro Café Riche w Kairze
W czwartek wieczorem 9 maja wystąpi:
słynna wokalistka o aksamitnym głosie, panna Umm Kulsum.
Miejsce specjalne: 25 piastrów; fotel: 15 piastrów.
Wejście od godziny 20.30.
W 1918 roku na jej scenie i w holu występowała trupa Aziza Ida, prezentując fragmenty swoich sztuk. W niektórych z nich główną rolę grała Ruz al-Jusuf, pojawiająca się na scenie u boku reżysera, a między aktami krótkie monologi wokalne wykonywał Muhammad Abd al Kuddus. Najprawdopodobniej to właśnie tam Al-Jusuf i Abd al-Kuddus zbliżyli się do siebie, co poskutkowało ślubem, a owocem tego związku był syn – znany pisarz Ihsan Abd al-Kuddus.
W latach pięćdziesiątych XX wieku Riche przeżywała swój złoty okres, w trakcie którego kultura i polityka przenikały się wzajemnie. Ugruntowała swoją pozycję jako miejsce skupiające intelektualistów i czołowych myślicieli w czasie, gdy polityka odgrywała znaczącą rolę. Była to epoka wielkich marzeń, budowy państwa narodowego, upadku kolonializmu, „egipcjanizacji” i socjalizmu.
Przyszły egipski noblista stał się regularnym bywalcem kawiarni. Przez ponad siedemnaście lat nie zdarzyło mu się wyjść z niej ani przybyć spóźnionym choćby o minutę. Nigdy też nie wypił ani jednej filiżanki kawy więcej ani nie wypalił mniej czy więcej papierosów niż zwykle.
Prawda jest taka, że po Naksie doznałem szoku, który wywołał u mnie pewnego rodzaju paraliż. Zacząłem zadawać sobie pytania: czy popełniłem błąd, pisząc te optymistyczne pieśni? Czy nie byłem, wraz z wieloma innymi, wspołtwórcą fałszywego mitu, który znieczulał masy, by następnie sprowadzić na nie brutalną rzeczywistość? / Salah Dżahin
Po udanym zamachu na Sadata w 1981 roku i wprowadzeniu stanu wyjątkowego Riche zaczęła doświadczać silnej konkurencji ze strony wielu nowoczesnych lokali, które wyrosły w jej sąsiedztwie. Radykalnie zmienił się wówczas profil jej klienteli. […] W tym okresie na egipskiej scenie pojawili się nowi gracze, których majątek był powiązany z władzą. Na znaczeniu zyskiwały międzynarodowe korporacje, firmy inwestycyjne, a także radykalne nurty religijne. Dla tych środowisk miejsca takie jak kawiarnia Riche nie były już dziedzictwem – historycznym, estetycznym ani cywilizacyjnym – liczył się przede wszystkim szybki zysk.
Riche przypomina słynne paryskie kawiarnie, w których rodziły się i dojrzewały szkoły filozoficzne, intelektualne i poetyckie – jak Les Deux Magots, gdzie przesiadywali Sartre i Simone de Beauvoir wraz ze swoimi przyjaciółmi i uczniami, Saint-Germain, a także inne lokale, które gościły twórców ruchu surrealistycznego i jego największych poetów, pisarzy i artystów.
Jej osobliwość bierze się z nagromadzenia historii i kultury pośród głosów, które nie niosą ze sobą żadnego zaangażowania oraz zgiełku lokali komercyjnych. To głosy mieszają się z głosami nowego pokolenia – lepszymi czy gorszymi. Są wśród nich nieliczni, którzy bronią wartości tego miejsca, ale napłynęła też fala ludzi pozbawionych talentu, rozsiewających hałas, kłamstwa i bylejakość. To właśnie ich słychać najgłośniej.
Pewnego razu doktor Taha Husajn, wówczas dziekan wydziału literatury na Uniwersytecie Kairskim, zapytał podczas egzaminu wstępnego młodego człowieka, który wybrał filozofię: „Dlaczego zdecydowałeś się na ten kierunek?”. Student odpowiedział: „Chcę poznać wszechświat i tajemnice istnienia”. Intelektualista wysłuchał go uważnie i odparł z ironią: „Naprawdę nadajesz się na filozofię – mówisz rzeczy niezrozumiałe”. Husajn nie wiedział wtedy, że stojący przed nim młodzieniec nazywa się Nagib Mahfuz i że wkrótce stanie się on sławnym powieściopisarzem, o którym sam napisze później swoje najpiękniejsze słowa.
Po ukończeniu słynnej „trylogii kairskiej” w 1952 roku Mahfuz zarzucił pisanie na pięć lat, co zbiegło się w czasie z wybuchem rewolucji. W tym okresie postanowił zająć się zawodowo pisaniem scenariuszy, traktując je jako alternatywną formę twórczości literackiej. Dzieci naszej dzielnicy były pierwszą powieścią, którą napisał po przemianach 1952 roku. […] Część pisarzy domagała się wstrzymania publikacji i postawienia Mahfuza przed sądem; pojawiły się także zarzuty o bluźnierstwo. Sprawa przybrała jeszcze poważniejszy obrót po kilku dekadach, gdy w 1995 roku noblista został dźgnięty nożem przez dwóch młodych ekstremistów, mimo że publikacja Dzieci naszej dzielnicy została w Egipcie wstrzymana.
W latach osiemdziesiątych otrzymałem telefon od przyjaciela, który poinformował mnie, że żona francuskiego ambasadora w Tunezji – Szwedka – przebywa w Kairze i chciałaby się ze mną spotkać. Gdy doszło do rozmowy, wyjaśniła, że komitet noblowski rozważa możliwość przyznania nagrody arabskiemu pisarzowi. Miała przy sobie listę z nazwiskami kandydatów, wśród których znajdowali się Adonis, Jusuf Idris i At-Tajjib Salih.
Spotkania literackie w kawiarni Riche zakończyły się w dziwnych okolicznościach, kiedy właściciel rozpoczął remont i jako dzień wolny wybrał właśnie piątek – dzień, w którym odbywały się spotkania Mahfuza. Najwyraźniej wolał święty spokój i chciał oszczędzić sobie kłopotów, bo dyskusje w kawiarni często schodziły na tematy polityczne, a ona sama zyskała rozgłos jako miejsce gromadzenia się pisarzy, intelektualistów i osób opiniotwórczych.
W Riche Mahfuz częściej słuchał, niż mówił. Uczestniczył w rozmowach z umiarem, wykazywał zainteresowanie poznawaniem młodszych spośród obecnych, czasem wchodził w dialog, lecz przeważnie przysłuchiwał się. Z kolei czwartkowe spotkania w kawiarni Urabi były bardziej żywiołowe, pełne śmiechu i ironicznych żartów wymienianych z przyjaciółmi z dzieciństwa.
Albert Cossery, niezaangażowany bezpośrednio we współpracę z Curielem, który w obliczu powszechnej apatii społecznej nawoływał do rewolucji artystycznej i politycznej, wspominał: Wszyscy się znaliśmy i byliśmy przyjaciółmi, nie ze względu na ideologiczne afiliacje, ale po prostu dlatego, że łączyły nas osobiste relacje. Spotykaliśmy się co wieczór i chodziliśmy razem na kolację. Curiel działał niezależnie i myślał o objęciu przywództwa w partii. […]. Jednak moje teksty były bardziej rewolucyjne niż działania Curiela i jego towarzyszy. Wszystko toczyło się w kręgu intelektualistów, co było dla mnie powodem do drwiny. Cóż warta jest partia złożona z garstki ludzi, którzy nie znają nawet języka zwykłych ludzi?
W 1937 roku poeta Georges Henein wygłosił w egipskiej stolicy swój pierwszy wykład poświęcony surrealizmowi i rozpoczął starania o utworzenie pierwszej w historii tego kraju grupy surrealistycznej. Nurt ten nad Nilem objawił się jako ruch artystyczno-poetycki. Jego pierwszą publikacją był wydany w 1938 roku tom poezji Abasijjat al-wudżud [Absurd istnienia] z ilustracjami Kamila at-Tilmisaniego. W tym samym roku Henein wspólnie z malarzem, krytykiem sztuki i dramaturgiem Ramsisem Junanem założyli grupę Sztuka i Wolność […].
My, mędrcy zebrani w kawiarni Riche –
poeci, prozaicy, malarze,
i ci, którzy marzą o sławie
za wszelką cenę.
My, mędrcy zebrani w kawiarni Riche,
podjęliśmy następującą decyzję:
Protokół pierwszy:
Nie czytaj niczego.
Bądź jak tragarz drewna,
dźwigaj tony książek,
pij…
i czekaj na rycerzy!
Nadciągną – jeden po drugim.
Przed 1952 rokiem w literaturze pisarzy takich jak Nagib Mahfuz, Jusuf Idris czy Abd ar-Rahman asz-Szarkawi dominował „realizm bezpośredni”, w którym konflikt rozgrywał się między jasno określonym dobrem a złem, między wyraźnie zarysowanymi wartościami pozytywnymi i negatywnymi […]. Natomiast ja i moje pokolenie żyliśmy w rzeczywistości, w której sprawy nie były już tak przejrzyste i jednoznacznie. […] Nie istniał żaden świadomie ukształtowany nurt ani manifest, który określałby cechy tej twórczości. Działo się to spontanicznie. Doświadczenia, o których pisaliśmy, były różnorodne, lecz sposób ich ujęcia był zbliżony. Jedni twierdzili, że naśladujemy Kafkę, inni – że Camusa. Odpowiadałem tym, których uderzał ów nieznośny klimat, że to są koszmary, które sami przeżyliśmy i o których rozmawialiśmy – nasze lokalne. Nie potrzebowaliśmy do nich ani Kafki, ani Camusa. / Ahmad Abd Al-Muti Higazi
Święta wróżko,
przybyłem do ciebie… poraniony ciosami, pokryty krwią.
Czołgam się pośród płaszczy zabitych, po stosach trupów,
ze złamanym mieczem, twarzą i ciałem pokrytymi kurzem.
Stanowisko Amala Dunkula w sprawie procesu pokojowego prowadziło do licznych napięć i starć z egipskimi władzami, zwłaszcza że jego poezja była recytowana podczas demonstracji przez tysiące ludzi. Wiersz stał się wyrazem masowego sprzeciwu narodu wobec wizyty przywódcy w Jerozolimie, negocjacji z Izraelem i porozumienia z Camp David. Tłumy Egipcjan skandowały jego słowa podczas demonstracji wymierzonych w rodzimy system polityczny w epoce Sadata i później. La tusalih [Nie zawieraj pokoju], utwór, który zyskał status legendarnego, stał się swoistym poetyckim manifestem politycznym, rozpowszechnianym przez przeciwników zawarcia pokoju z Izraelem.
Przyglądałem się jego dłoni, która pewnie trzymała pióro, i drugiej – zarazem spokojnej i pełnej napięcia. Obserwowałem ruchy jego ciała w trakcie pisania. Nawet przy marmurowym blacie kawiarni: pochylony do przodu, jakby coś kopał lub sadził, synchronizował rytm ruchu pióra z rytmem półgłosem wypowiadanych dźwięków i stukotem dłoni o blat.
Pewnego wieczoru jedliśmy kolację w moskiewskiej restauracji. Był ze mną kolega, który mówił klasyczną arabszczyzną. Zobaczyliśmy długi tłum stojący w kolejce na dwudziestostopniowym mrozie. Idris zapytał, co to za kolejka. Mój towarzysz odpowiedział, że do jednej z siedmiu kawiarni w Moskwie. „Dlaczego tylko siedmiu?” – dopytywał. Mój towarzysz wyjaśnił, że w mieście jest milion młodych ludzi, a jedynie siedem kawiarni, dlatego wchodzą rotacyjnie – każdy może usiąść tylko na dziesięć minut. Idris był zdumiony. Uparcie pytał o sens istnienia zaledwie siedmiu kawiarni, skoro ich łączny koszt nie dorównuje nawet cenie jednego czołgu. Kolega odpowiedział: „To nie kwestia pieniędzy. Analizy wykazały, że młodzi ludzie przez pierwsze dziesięć minut rozmawiają o dziewczynach i studiach. Ale jeśli siedzą dłużej niż dwadzieścia minut, rozmowa schodzi na politykę”. „I co w tym złego?” – zapytał Idris. „Wtedy zaczyna to przypominać niekontrolowane, bezpartyjne zgromadzenie” – usłyszał w odpowiedzi.
Rozważania te prowadzą zatem do pytania o mechanizmy kulturowej dominacji – o to, w jaki sposób kolejne pokolenie może zdobyć przewagę na scenie kulturalnej. Pojawiły się więc określenia „pokolenie rewolucji”, „pokolenie klęski”, „pokolenie Camp David”, „pokolenie lat sześćdziesiątych” czy „siedemdziesiątych”. Kultura została sklasyfikowana według czysto politycznych kryteriów: marksistowska, trockistowska, liberalna, literatura zaangażowana i niezaangażowana.
Kawiarnia Riche była początkiem mojej drogi do Amala Dunkula. To miejsce i jego klimat stały się początkiem mojej podróży w poszukiwaniu poety, o którym nie wiedziałam nawet, jak wygląda. Później przyszła miłość, a za nią małżeństwo. Amal jednak zawsze podkreślał, że łączy nas jedynie przyjaźń i że nie ma w niej cienia uczuć.
„Amm Filfil, czyli Muhammad Husajn Sadik, to żywa pamięć tego miejsca. Pracuje w Riche od 1943 roku, kiedy to po przesiedleniach przybył do Kairu ze wsi Tumas Afja w Nubii. Miał wtedy trzynaście lat”. Znany jako „Filfil” – jak nazywali go egipscy literaci i intelektualiści – do dziś jest postacią, którą wspominają stali bywalcy kawiarni, wypatrując go wśród stolików.
To jedyne miejsce, gdzie wciąż są ludzie, z którymi mogę rozmawiać. Gdy z nimi siedzę, mam wrażenie, jakbym czytał książkę albo uczestniczył w spotkaniu literackim. Nawet jeśli się różnimy, należymy do pokolenia, które potrafiło się spierać, nie rujnując wzajemnych relacji.
3. PAUZA PRZED UPADKIEM
Z zapisków egipskiego intelektualisty (1952–1982)
Ala ad-Dib
Przedmowy do wydania polskiego : Jasir Abd al-Latif i Ibrahm Isa
Z języka arabskiego przełożyła: Agnieszka
Piotrowska
Redakcja i korekta: Jerzy Cierniak
Projekt okładki, redakcja techniczna i skład: Halina Piotrowska
Grafiki: Ihab Szakir, Adam Hunajn i Gamal Kamil
O AUTORZE
Ala ad-Dib (1939–2016) – urodził się w Kairze, w dzielnicy Al-Ma’adi. W 1960 roku ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu Kairskiego. Przez wiele lat pracował w tygodniku „Sabah al-Chajr”, gdzie w słynnej rubryce literackiej „Asir al-kutub” prezentował egipskim i arabskim czytelnikom najciekawsze tytuły i wydarzenia ze świata literatury. Jego teksty wciąż są publikowane w kolejnych zbiorach, m.in. przez renomowane egipskie wydawnictwo Dar asz-Szuruk.
Jest autorem pięciu powieści – Zahr al-lajmun [Kwiat cytryny, 1978], trylogii: Atfal bila dumu [Dzieci bez łez, 1979], Kamar ala al-mustanka [Księżyc nad bagnem, 1993], Ujun al-banafsadż [Fiołkowe oczy, 1999] oraz Ajjam wardijja [Różowe dni, 2002]. Spod jego pióra wyszły również zbiory opowiadań: Al-Kahira [Kair, 1964], Sabah al-guma [Piątkowy poranek, 1970] i Al-Musafir al-abadi [Wieczny podróżnik, 1999]. Przetłumaczył na arabski utwory Samuela Becketta, Henry’ego Millera, Petera Weissa, Ingmara Bergmana oraz Lao Tsego. Przygotował arabskie dialogi do filmu Szadiego Abd as-Salama Al-Mumja [Mumia, 1969]. Pauza przed upadkiem. Z zapisków egipskiego intelektualisty 1952–1982 (1995) uznawana jest za jedną z najlepszych arabskich książek autobiograficznych. W 2001 roku otrzymał Państwową Nagrodę Honorową za całokształt twórczości.
DATA PREMIERY styczeń 2026
ISBN 978-83-958832-3-1
ROZMIAR 130 x 210 mm
LICZBA STRON 124
TYTUŁ ORYGINAŁU Wakfa kabla al-munhadar. Min aurak al-musakkaf al-misri (1952–82)
WYDAWCA Biblioteka Polsko-Arabska
Zacofanie nie jest tylko ubóstwem. Jest tworem na kształt ośmiornicy, zrodzonym w ciemnocie z biedy i ignorancji, żyjącym w bezmyślności i głupocie. Karmi się nieudolnością i ciasnotą umysłu. Jest dla mnie żywą materią, z którą mocuję się w każdej chwili mojego istnienia – w domu, w pracy, na ulicy, w twarzach, w emocjach, przy rogatkach miast i pod mostami, w relacjach z ludźmi, w miłości. W tym, co czytam i czym się zajmuję. W tym, co mnie zadowala i co odrzucam.
Gdybym tylko potrafił wynaleźć sobie wroga, byłoby nim właśnie to zniewolenie Starym Kontynentem. Oto ja – stoję przed nią nagi. Oni mnie ubierają, uczą wymowy, uczą, jak jeść i pić. Nie mam wyjścia! Przyjaciel pochwalił mnie kiedyś: „Ty naprawdę jesteś jednym z niewielu, którzy mają pojęcie o europejskim życiu kulturalnym”. Uśmiechnąłem się. Nie wiedział, że dotknął głębokiej rany.
Jedyną nagrodą dla pisarza jest radość obserwowania, jak jego słowa przeobrażają się w realne byty na papierze. Wielokrotnie widziałem, jak moje słowa stawały się tworami zdeformowanymi i poronionymi, jak okaleczone płody.
Wszelka kultura i swoista elastyczność, którą mieli w sercach Egipcjanie, tutaj, w krajach Zatoki, gdzie była ropa, zmieniała się w okrutne grubiaństwo. Paląca, impulsywna żądza pieniądza przemieniała człowieka w inną istotę. Zawsze trzeba było wynajdywać jakąś szybką, oczywistą wymówkę dla tej obcości i beznadziei.
Cenzor, który we mnie siedzi, jest trudny do opisania. To dziwna mieszanka oficera, radykalnego szajcha i ortodoksyjnego duchownego. Grubego kija i bata, żołnierza Korpusu Wielbłądziego[1] z sudańskim korbaczem[2], nieudolnego patrolowca i agenta wywiadu przebranego w palto i galabiję lub skrywającego się za Ray Banami z ciemnymi szkłami i złotą oprawką. To cenzor o stu głowach, oczach i ramionach, który oddala mnie od samego siebie, od ludzi i od ziemi. To cenzor, u którego początek zdania różni się od jego końca. Cenzuruje mnie oczami przyjaciół, którzy już nie są moimi przyjaciółmi. Lub poprzez znajomych, którzy kiedyś podzielali moje opinie, a następnie poróżnili się ze mną bez żadnej dyskusji, wydając wyrok: „Zmieniłeś się”
Na uniwersytecie byłem świadkiem „historycznej zmiany”. Odebrałem naukę na wydziale prawa z rąk ostatniego pokolenia wielkich profesorów. Obserwowałem także narodziny „małych nauczycieli’”, którzy prześcigali się w drukowaniu streszczeń i kupczeniu wiedzą. Prawo powoli traciło swój zasadniczy charakter źródła odniesienia dla ministrów, polityków i wybitnych osobistości, stając się fabryką pomniejszych adwokatów i urzędników sądowych.
Słowo „rewolucja” zostało „znacjonalizowane”, zanim zaznało prawdziwej wolności w duszach. Nie znam słowa, które silniej poruszałoby ludzkie serca niż „rewolucja”, oznaczająca zdolność do zmiany, entuzjazm, wyrazistość celu i posiadanie środków do czynu oraz wolność, by się na niego porwać. Jednakże rewolucje szybko zmieniają się w „systemy”, „aparaty” i „interesy”.
W czerwcu nasza armia poszła na wojnę. I nie wróciła. Na niebie nad placem At-Tahrir wybuchły fajerwerki i petardy. Zabawa, która zaczęła się nagle
i równie szybko zgasła. Siedziałem z przyjacielem po ciemku na chodniku, łapiąc oddech. Na ekranie telewizora Naser ogłaszał klęskę. I wycofanie się.
Ulice nie mogły tego unieść. Domy również. Ludzie zamieszkiwali w grobowcach – bezsilni, z ciężkim sumieniem. Chodziłem tam. Opuszczałem główną ulicę i lądowałem pośrodku gromady ludzi z Port Saidu, mieszkającej na Wschodnim Cmentarzu Kairu. Można tam było dostać wszystko, nawet śmiech, który gasł, zanim zdążył dotrzeć do uszu. Pleniły się dziwne formy bogactwa i dobrobytu, jakby żywiły się śmiercią. A wraz z nimi nowe rodzaje smaku, sumienia i wartości. Opanowywały ulice, rozlewały się po mieście, wypełniały bazary.
Nie relacjonuję historii, lecz pamiętam. Pamiętam po to, by wytropić w sobie korzenie tego bolesnego rozdwojenia, w którym od tamtej pory żyłem i przez które cierpiałem. Wielkie zwycięstwo, które wtedy – jak nam się zdawało – urzeczywistniliśmy, było w istocie początkiem. Początkiem pułapki, która przemieniła mnie w pusty bęben.
To rozdwojenie to moja indywidualna sprawa. Nie obarczam za nie winą państwa ani systemu. To było moje przeznaczenie, mój los. Bo wolność tłumiono zbyt długo. Każdy system tak postępuje. Każda rewolucja i każde państwo. Ale za wypaczenia, które się dokonały, odpowiedzialny jest „intelektualista”. To on skrywa się za własnym upadkiem. Jego niezdolność do wypełnienia swojej roli.
Ludzie powiadają, że „każdy dzień ma swojego diabła”. Diabeł tych wszystkich dni pracował ciężko i z mozołem, by marzenia i działania nie zostały spełnione. By ludzi pochłonęła walka na śmierć i życie. Byś dochodził kresu dnia wycieńczony i zdruzgotany, nie osiągnąwszy niczego. Zmieniły się sens słów, twarze ludzi i linie horyzontu miast i wsi. Zmieniły się głos i echo. To, co widoczne, i to, co ukryte, do ostatka. Zmiana jest prawem wszechświata, ale uważam, że wcześniej nie zachodziła z taką brutalnością, szybkością i grozą. A ponadto – czy jest to zmiana na lepsze?
Dziś wszystkich nas oskarża się o niekompetencję, brak sprytu i przebiegłości. O głupie, powierzchowne myślenie o narodzie, ziemi ojczystej i podobnie bezużytecznych ideałach. Cierpimy na degradację wszystkiego: przemysłu, rzemiosła, bezpieczeństwa, jakości pracy i większości wartości. Wszyscy cierpimy z tego powodu i słowami bronimy ich istnienia. Przegrani obrońcy zagrabionych obszarów.
2. ŚLADAMI INAJAT
Iman Mirsal
Śladami Inajat zdobyła Nagrodę Literacką Szajcha Zajida SZBA 2021 dla najlepszej książki arabskiej.
Na początku lat pięćdziesiątych dwudziestego stulecia na ulicy Kasr an-Nil w centrum Kairu przed witrynami sklepów z modną odzieżą widywano dwie nastolatki; jedna z nich była oszałamiająco piękną blondynką, druga – brunetką; duet niczym Marilyn Monroe i Jane Russell w filmie Mężczyźni wolą blondynki… Po kilku latach blondynka stanie się prawdziwą gwiazdą filmową, znaną pod pseudonimem „Nadia Lutfi”, a jej biografia stanie się elementem wielkiej historii egipskiej kinematografii. Ale gdzie się podziała jej smagła przyjaciółka?
Na początku lat dziewięćdziesiątych, gdy Lutfi wycofała się z grania głównych ról, pewna poetka, spacerując ulicami egipskiej stolicy, pozbawionej już blasku „złotego wieku”, znalazła na jednym z ulicznych stoisk ze starymi książkami opublikowaną ponad ćwierć wieku wcześniej powieść zatytułowaną Miłość i milczenie autorstwa pisarki nazwiskiem Inajat az-Zajjat, o której nigdy wcześniej nie słyszała. Otrzepała tom z kurzu i nabyła go. Następnie dowiedziała się, że Inajat, która popełniła samobójstwo przed opublikowaniem jej jedynego dzieła, była wieloletnią przyjaciółką Lutfi. Dwadzieścia lat później młoda kobieta z Kairu zostanie wybitną poetką i profesorką literatury arabskiej na jednym z kanadyjskich uniwersytetów, ale towarzyszyć jej będzie wciąż ta sama stara książka – i obsesja na punkcie buntowniczego ducha jej autorki, która w kwiecie młodości odebrała sobie życie. Obsesja natrętna, niczym zawoalowana groźba, stawiająca przed poetką pytanie o punkt zwrotny, który doprowadził Inajat do desperackiego czynu.
W Śladami Inajat – swojej nowej przygodzie twórczej – Iman Mirsal podąża za wyjątkowym projektem literackim, nagle przerwanym z uwagi na niesprawiedliwość świata otaczającego jego autorkę, prowadząc – niczym detektyw – badania terenowe, kwerendy w archiwach sądowych i prasowych, a także rozmowy z krewnymi Inajat i jej znajomymi, zwłaszcza z Nadią Lutfi, i przy zastosowaniu narracji łączącej techniki śledcze z powieściowymi. Podróż, w którą Mirsal zabiera czytelnika, służy przywróceniu naturalnych – nie zawsze radosnych – barw wielu małym historiom, ukazaniu w prawdziwym świetle „złotego wieku” historii Egiptu, pogrążonego w czarno-białej nostalgii.
Wstęp do wydania polskiego : Jasir Abd al-Latif
Z języka arabskiego przełożyła: Agnieszka Piotrowska
O AUTORCE
Iman Mirsal – egipska poetka, pisarka, badaczka akademicka i tłumaczka. Urodziła się w 1966 roku w północnej Delcie Nilu, w 1999 roku wyemigrowała do Kanady. W 2019 roku ukazała się jej pierwsza książka prozatorska w języku arabskim, Śladami Inajat. W 2021 roku zdobyła za nią – jako pierwsza kobieta – prestiżową Nagrodę Literacką Szajcha Zajida. Opublikowała pięć tomików poezji – najnowszy, Al-Ataba [Próg], otrzymał w 2023 roku National Translation Award, ponadto w tym samym roku był także nominowany do Griffin Poetry Prize. Mirsal jest również autorką książki Kajfa talta’im: an al-umuma wa aszbahiha [Jak naprawić: o macierzyństwie i jego duchach] (2017), w której wykorzystując dzienniki, lektury i fotografie, snuje nową narrację o macierzyństwie. Jej utwory były publikowane w „The Paris Review”, „The New York Review of Books” i „The Nation”. Pracuje jako adiunktka literatury arabskiej na Uniwersytecie Alberty w kanadyjskim Edmontonie.
DATA PREMIERY grudzień 2023
ISBN 978-83-958832-2-4
ROZMIAR 150 x 210mm
LICZBA STRON 250
TYTUŁ ORYGINAŁU Fi asar Inajat az-Zajjat
WYDAWCA Biblioteka Polsko-Arabska
NAKŁAD 700 egz.
Stojąc na balkonie, przypomniałam sobie moją nostalgię za dawnym Kairem. Za kopułą uniwersytetu, klubami, spokojnymi okolicznymi parkami, kabrioletami, telefonami stacjonarnymi, krótkimi sukienkami i przyjęciami koktajlowymi. To także tęsknota moich ciotek, pragnących zostać filmowymi bohaterkami. Musiały żyć z tym uczuciem, zanim nie pogrzebały go dzieci, praca i hidżab. Filmy oferowały inną geografię, alternatywne życie z jego dramatycznymi losami: miasto lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, zagubione zbuntowane dziewczęta spisujące swoje dzienniki w zeszytach w róże, zakochujące się w niewłaściwych mężczyznach – starszych, biedniejszych lub bogatszych. Z tajemnicami, które inni ujawnią przed końcem. A mężczyźni zaprzysięgli dystans – wyjeżdżają do pracy w Górnym Egipcie lub na studia do Europy, łatwo wierzą w plotki, przez co cierpią ich ukochane, i czasem giną na wojnach. Filmy były oknem na miłość, nieszczęście i karę. Kara zawsze nadchodziła – jeśli nie ze strony społeczeństwa, to z nieba.
Uznałam, że powieść Latify az-Zajjat Otwarte drzwi (1960) należy wpisać w koncepcję Edwarda Saida, traktującą o decydującym wpływie, jaki poszczególni autorzy wywierają na zbiorowe archiwum, którego tożsamość w przeciwnym razie pozostaje anonimowa i które tworzy zestaw wzajemnie odnoszących się do siebie tekstów. Ale cichy głos Inajat, który nie przemawia do mas, głos tajemniczy, posępny, wahający się, niepewny, przypominający dobiegający zza ściany lament, który zboczył z drogi poezji i być może to właśnie poezja mogła go ocalić od śmierci – ten głos wydał mi się egzotyczny na tle tej grupy tekstów, w tym i Otwartych drzwi. Co więcej, wydawał się nieznany i bez wpływu na to, co napisano po nim, tak jakby nikt go nie usłyszał.
Myślałam o tym, jak dużą rolę w tamtym czasie odgrywał zbieg okoliczności. Losy dawnych gwiazd na ekranie i poza nim mogły zaskakująco łatwo obrócić się w sławę lub śmierć. Jak gdyby opatrzność była w tamtych dniach rozkapryszonym nastolatkiem bawiającym się „pokoleniem przełomu” – pomiędzy przyjęciami koktajlowymi, zmianami społecznymi, wydawnictwem Al-Kaumijja i „artystycznym frontem” Nasera.
Niemiecka szkoła w Bab al-Luk – w której Inajat uczyła się w czasie II wojny światowej – nie została zamknięta, a sanatorium działało bez przeszkód. Po wojnie w jego ogrodzie w niedzielne popołudnia spotykali się niektórzy katoliccy żołnierze i oficerowie alianccy z Polski, Republiki Południowej Afryki i Australii. Siostry częstowały ich herbatą i ciastkami, a oni spędzali wieczory na rozmowie. Co więcej, pozwolono tam leczyć niektórych rannych jeńców wojennych z Niemiec. Angielscy księża rozdawali im jedzenie, ubrania i książki. Dwóch utalentowanych wojskowych namalowało na szybach kwiaty i ptaki, które do tej pory można zobaczyć z ulicy.
Obróciłam się ponownie w stronę Inajat. Jusra wyciągnęła rękę z paczką chusteczek higienicznych. Uświadomiłam sobie, że płaczę, a moja klatka piersiowa i szyja są wilgotne. Tak naprawdę nie płakałam z żalu. Stałam przed jej tablicą nagrobną i była to najszczęśliwsza chwila w historii naszej relacji. Grób nie był nowym szczegółem umożliwiającym mi ujrzenie w wyobraźni jej niespełnionych marzeń, cierpienia i bólu – był jedynym miejscem, w którym była naprawdę.
Niemcy przebywający w Kairze i Aleksandrii podzielili się. Większość z nich popierała jedną z potężnych zagranicznych gałęzi Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP). Jednakże Ludwig Keimer był antynazistą. Poszedł nawet krok dalej, odrzucając swoją ojczyznę i jej kulturę: zmienił imię na Louis i unikał używania języka niemieckiego, posługując się prawie wyłącznie francuskim.
Jedną z najwyrazistszych cech nihilizmu archiwum jest to, że jego fizyczna nieobecność lub lekceważące odnoszenie się do niego pomimo jego istnienia pozwala odtwarzać w nieskończoność to, co powiedzieli inni, bez sprawdzania i kwestionowania. Zjawisko to określa się mianem „kultury bezkrytycznego powielania informacji”, ale myślę, że każda definicja tego typu działania powinna zawierać przymiotnik „nihilistyczny” lub „rozpaczliwy”. To rozpacz wywołana stanem badań i wiedzy.
Inajat została zatrudniona w bibliotece Niemieckiego Instytutu Archeologicznego w 1959 roku, trzy miesiące po opuszczeniu domu małżeńskiego. W rzeczywistości podanie o pracę złożyla jeszcze przed rozstaniem z mężem, dołączając do niego adres swojej siostry, aby móc zadecydować o kolejnym kroku. Brak akceptacji małżonka dla jej aktywności zawodowej był kroplą, która przelała czarę goryczy, lub deską ratunkową, której chwyciła się tonąca kobieta, by ostatecznie razem z nią pójść na dno.
To jeszcze nie koniec tej historii, choć na stole leżą tylko autorki współczesne Inajat az-Zajjat i jej poprzedniczki. Nie zrozumcie mnie źle, nie jestem tu po to, aby udowodnić, że istnieją „arabskie pisarki” lub „dobre arabskie pisarki”. Za każdym razem, gdy czytam opracowanie, które próbuje forsować tego rodzaju sądy, dostaję mdłości. Nie zamierzam także wygłaszać mowy na temat każdej z was z osobna – byłby to raczej wykład akademicki niż upamiętnienie rocznicy. Chcę wam opowiedzieć historię – wydaje się to bardziej uczciwe, skoro przeczytałam wasze opowieści. Jak już mówiłam, dzisiaj jest 3 stycznia 2019 roku, pięćdziesiąta szósta rocznica dnia, w którym jedna z was stwierdziła, że „życie jest nie do zniesienia”. Pozwólcie, że najpierw zapalę świeczkę ku jej pamięci.
1. EGIPCJANKA
Wspomnienia Hudy Szarawi
W popularnej debacie na temat kultury regionu arabskiego najczęściej spotykamy się z dwiema skrajnymi opiniami: krytycy islamu utożsamiają ją z łamaniem praw kobiet, obrońcy zaś opowiadają się za „prawem” kobiet do zakrywania twarzy. Egipcjanka. Wspomnienia Hudy Szarawi to książka, która niuansuje tę problematykę, wykraczając poza antagonizmy. Ukazuje, jak wyglądało życie kobiet z wyższych sfer u schyłku panowania imperium osmańskiego, jaką rolę odegrały kobiety w odzyskaniu niepodległości przez Egipt i z jaką ofiarnością walczyły o swoje prawa, w tym prawo do równej edukacji, wolnego funkcjonowania w przestrzeni publicznej, prawa rodzinne itp. Pomimo wielu starań, nie udało im się jednak doprowadzić do zdelegalizowania poligamii.
Huda Szarawi (1879-1947) to jedna z najbardziej rozpoznawalnych emancypantek świata arabskiego, przedstawicielka trzeciego pokolenia arabskich intelektualistów i działaczy społeczno-politycznych przełomu XIX / XX wieku – według klasyfikacji Alberta Houraniego – związanych z nurtem sekularyzmu i egipskiego nacjonalizmu. Książkę powinny przeczytać nie tylko polskie feministki, ale także osoby zainteresowane historią i kulturą Egiptu, wielbiciele Kairu oraz amatorzy literatury autobiograficznej. Nie powinni być również rozczarowani specjaliści od regionu – teksty źródłowe dotyczące rewolucji 1919 roku i okoliczności odzyskania niepodległości przez Egipt, które stanowią część wspomnień, ukazują się w języku polskim po raz pierwszy. Całość poprzedzona jest dwoma wstępami autorstwa lokalnych specjalistów: historyka i publicysty dziennika „Al-Ahram” Ihaba Umara i badaczki z Uniwersytetu Kairskiego, działaczki The Women and Memory Forum, Hali Kamal.
DATA PREMIERY 29 listopada 2020
ISBN 978-83-958832-1-7
ROZMIAR 150 x 210mm
LICZBA STRON 236
TYTUŁ ORYGINAŁU Muzakkirat Huda Szarawi
WYDAWCA Biblioteka Polsko-Arabska
NAKŁAD 500 egz.
Nienawidziłam swojej kobiecości, ponieważ odbierała mi przyjemność z nauki i uprawiania sportu, który tak bardzo lubiłam. Stawała także na drodze do wolności, której pragnęłam.
Ileż w tym czasie usłyszeliśmy słów potępienia ze strony samych kobiet, słów dotyczących deklaracji i zasad Kasima Amina, mimo iż były wystosowane w ich interesie. Było tak, ponieważ ukazywał, że są niekompetentne, a to raniło ich dumę. Przypominały niewolnice, którym wręczono dokument nadający im wolność, a one opłakiwały swoją niewolę i kajdany.
Opowiedziała mi poruszającą historię, która obrazuje życie wschodniej kobiety tamtych czasów: „Mój mąż udawał się co roku na pielgrzymkę do Mekki i pozostawał tam przez jakiś czas. Dawało mi to do myślenia. Pewnego dnia znalazłam w szufladzie jego biurka list od kobiety, z którego wywnioskowałam, że się z nią ożenił. (…) Wkrótce okazało się, że ma wiele innych żon i dzieci, nawet nie wiedział, ile”.
Wielu turystów powraca do swoich krajów z błędnymi wyobrażeniami, gdyż prowadzi się ich do domów publicznych, wmawiając im często, że są przedstawiani kobietom ze znamienitych rodzin. I potem wracają i wypisują, co im dyktuje ich zbłąkana wyobraźnia i zatęchłe przekonania.
Otwarcie uniwersytetu dokonało się wskutek niesłabnącej wojny pomiędzy lordem Cromerem z jednej strony, a intelektualistami i donatorami z drugiej. Można je uznać za zwycięstwo woli narodu nad wolą kolonizatora, który wszelkimi środkami starał się wznosić przeszkody na drodze do postępu naszego kraju. I działał na rzecz tego, by jego mieszkańcy pozostali w tyle pochodu nauki i wiedzy.
Gdy zaczęłam odwiedzać Paryż, odczułam bolesne konsekwencje tej radykalnej wolności. Sądziłam, że zarówno mały, jak i duży członek tego narodu, niezależnie od warstwy społecznej, z której się wywodzi, ma równie wiele wyczucia i dobrego wychowania. (…) Ale ostatecznie zrozumiałam, że przepychają się w życiu narody odrodzone. To dowód ich przewagi, nawet jeśli jest przejawem egoizmu. Pojęłam też, że tolerancja Wschodu i jego subtelność, mimo kryjących się w nich szlachetności i uprzejmości, są przyczynami zapóźnienia i rozkładu.
W tych okolicznościach pasza postanowił wracać do Egiptu przez Włochy. Wyjechaliśmy z Zurichu w piątek, 7 sierpnia 1914 roku. Do Mediolanu dotarliśmy o 5 wieczorem. W nocy sprzedawcy gazet jak sowy pohukujące złowieszczo po dachach domów w spokojną noc wykrzykiwali tytuł „Wiadomości z wojny!”.
Czwartego dnia, gdy w gęstej mgle zbliżaliśmy się do Neapolu, parowiec zwolnił tempa i zaczął wysyłać irytujący ciągły sygnał alarmowy. Odczuliśmy gwałtowne wstrząsy, po których dało się słyszeć krzyk pasażerów trzeciej klasy. Pobiegłam poszukać moich dzieci na relingu, sądziłam bowiem że statek zderzył się z innym. Ujrzałam widmo śmieci. Gdy spojrzałam na morze, zobaczyłam kawałki drewna i unoszące się na powierzchni kapelusze. (…) Pobiegłam po dzieci, by były przy mnie w chwili utonięcia.
Anglicy próbowali zniesławiać naszą rewolucję za granicą. Pewnego dnia ogłosili, że jest ona wymierzona przeciwko cudzoziemcom i ma na celu sprowokowanie światowej opinii publicznej. Innym razem nazwali ją rewolucją muzułmańskiej większości przeciwko innym mniejszościom religijnym. Kłamstwo i niegodziwość rozwścieczyły naszych koptyjskich braci i inne wyznania. Ludzie z różnych odłamów bratali się i gromadzili wspólnie w kościołach, meczetach i świątyniach. Szajchowie brali pod rękę księży lub rabinów przed obiektywami fotografów, by zademnostrować jedność rewolucjonistów przeciwko Anglikom.
A prawda jest taka, że domaganie się praw politycznych przez kobiety nie oznaczało ingerowania w sprawy czysto polityczne i partyjne, tylko uzyskanie prawa do samostanowienia i egzekwowania go tak, by radziły sobie np. w sytuacjach społecznych i ekonomicznych, zwłaszcza tych dotyczących kobiet i dzieci. Zdjęcie hidżabu było jednym z niezbędnych środków prowadzących do celu. Nie wynikało zaś z wielkiej chęci przeciwstawienia się tradycji, popisania się czy rywalizowania z mężczyznami, o co były pomawiane i fałszywie oskarżane.
Nie wyobrażam sobie jak rządy, którym powierzono stanie na straży bezpieczeństwa i moralności publicznej, mogą przyzwalać na istnienie domów publicznych. Na dodatek miejsca te utrudniają spełnienie misji polegającej na popieraniu małżeństw i wspieraniu rodziny w celu zwiększenia liczby mieszkańców, która jest reakcją na kryzys doświadczany na skutek utraty wielu milionów młodych chłopców poległych z honorem podczas I wojny światowej. Chociażby z takich pobudek rządy całego świata (…) powinny je zdelegalizować.
Nie sądzę, że ruch odrodzenia kobiet w tym kraju – pomimo inspirowania się europejskim ruchem feministycznym – musi naśladować go w każdym aspekcie. Każdy kraj ma swoje własne ustawodawstwo i tradycje. Nie wszystko, co dobre dla jednych, będzie dobre dla drugich.
Przez kilka dni mieszkałam u mojej przyjaciółki w Detroit. Nie potrafię opisać jej wyjątkowej gościnności i ciepłego przyjęcia waszych egipskich sióstr. A porządek w jej domu, troska o dzieci, harmonia i szczerość między nią i mężem, które widziałam – wszystko to wystarczyło, by wymazać z mojej pamięci to, co słyszałam o lekkomyślności lewicowych Amerykanek. Zrozumiałam, że tajemnicą amerykańskiego ładu jest poszanowanie kobiety dla samej siebie i ze strony mężczyzn, uznanie obowiązku przez nich oboje i znajdowanie się rzeczy na właściwym miejscu. Kiedy, moje panie, dopisze nam szczęście i wykonamy te same kroki, które wykonały te rozwinięte narody?
O TŁUMACZCE
Agnieszka Piotrowska jest tłumaczką literatury polskiej i arabskiej, doktorem nauk humanistycznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w zakresie literaturoznawstwa, założycielką Biblioteki Polsko-Arabskiej, stypendystką Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Wyszehradzkich Rezydencji Literackich, Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kultury, mieszka w Egipcie.
